जून महिना उजाडला की, सार्‍यांना पावसाचे वेध लागतात. शेतकरी वर्गात पेरणीच्या तयारीची लगबग दिसून येते. वेळेवर पाऊस झाला की पेरण्या उरकायच्या या विचाराने पेरणीच्या तयारीवर भर दिला जातो. याच काळात वारकरी बांधवांना आषाढी वारीचे वेध लागलेले असतात. त्या दृष्टीनेही शेतीची कामं उरकण्यावर भर दिला जातो. दुसरीकडे वारीची तयारीही सुरू असते. गावोगावच्या दिंड्या मुख्य पालखी सोहळ्यात सहभागी होण्यासाठी तयार होत असतात. दिंडीतल्या वारकर्‍यांची संख्या, त्यांच्यासाठी भोजन, नाश्ता, निवास आदींची व्यवस्था तसंच टाळ, पखवाज, वीणा यांचीही तयारी केली जाते. गावोगावच्या देवळात टाळ, मृदुंगाच्या साथीने भजनांचे सूर ऐकू येऊ लागतात. वारकर्‍यांची पावलं देहू, आळंदीच्या दिशेनं पडू लागतात. श्रीक्षेत्र देहूतून जगद्गुरू संत तुकाराम महाराज तर श्रीक्षेत्र आळंदीतून संतश्रेष्ठ ज्ञानेश्‍वर महाराजांच्या पालखीचा प्रस्थान सोहळा डोळ्यात साठवून ठेवण्याजोगा असतो. यासाठी असंख्य भक्तगणांची दाटी झालेली असते. गेल्या अनेक वर्षांपासूनची ही परंपरा अव्याहतपणे चालत आली आहे. आजच्या आधुनिक युगात तर ही वारी हायटेक होत आहे. आधुनिक युगातली तरूणाई मोठ्या संख्येनं आणि उत्साहानं वारीत सहभागी होत असल्याचं पाहून वारीचं वेगळेपण प्रकर्षानं जाणवतं. या पार्श्‍वभूमीवर यंदा कोरोनाच्या वाढत्या प्रादूर्भावामुळे यंदा आषाढी वारीला संतांच्या पालख्यांसोबत वारकर्‍यांचा मेळा पंढरपूरला जाऊ शकणार नाही. आषाढी वारीला पंढरपूरला येणारा लाखोंचा जनसमुदाय लक्षात घेऊन प्रशासन आणि पालखी सोहळा समितीच्या पदाधिकार्‍यांच्या बैठकीत हा निर्णय घेण्यात आला, तेव्हा अनेक भाविक भक्तांचं मन हळहळलं.

वारी म्हणजे आनंदोत्सव, वारी म्हणजे चैतन्याचा झरा, वारी म्हणजे अमाप उत्साह आणि ऊर्जेचा स्त्रोत. ही ऊर्जा, हा उत्साह, हे समाधान पुढच्या वारीपर्यंत कायम राहतं. ‘एकदा तरी वारी अनुभवावी’ म्हणतात ते उगीच नाही. वारीचा अनुभव याची देही, याची डोळा घ्यायला हवा. अनेकांच्या घरी वर्षानुवर्षं वारीची परंपरा राहिली आहे. वारीमध्ये लाखोंचा भक्तसमुदाय उत्स्फूर्तपणे सहभागी होतो. यात गरीब-श्रीमंत असा भेद नसतो. जाती-धर्माची बंधनं तर आपोआप गळून पडतात. इथे असतात ते सारे वारकरी. तेच एकमेकांना ‘माऊली’ असं संबोधतात. एकमेकांच्या पायाला हात लावून नमस्कार करतात. माऊलीच आम्हाला वारीला घेऊन येते आणि पंढरपूरपर्यंत घेऊन जाते अशी त्यांची श्रध्दा असते. मुखाने ‘राम कृष्ण हरी’चा जप करत, भजन-किर्तनात दंग होत सावळ्या विठ्ठलाच्या दर्शनाच्या ओढीने हा भक्तांचा महासागर ऊन, वारा, पाऊस यांची पर्वा न करता मजल-दरमजल करत चालत राहतो. तिकडे अवघं पंढरपूर या वारकर्‍यांच्या स्वागतासाठी उत्सुक असतं. विटेवर उभं असणारं सावळं परब्रम्हही भक्तांच्या भेटीसाठी आसुसलेलं असतं. वारकर्‍यांच्या स्नानासाठी चंद्रभागा खळखळ वाहत असते. वारकरी पंढरपूरमध्ये येऊ लागतात तसा विठुमाऊलीचा गजर घुमू लागतो. उत्तरोत्तर त्याचा नाद वाढत जातो. अशा या भक्तीमय वातावरणाचं वर्णन ते काय करावं?

हे सारं चित्र आज सार्‍या वारकरी बांधवांच्या नजरेसमोर येत आहे. यंदा पंढरपूरला न जाता वारकर्‍यांनी घरीच पालखी सोहळ्याची अनुभूती घ्यावी, असं आवाहन करण्यात आलं. संत तुकाराम महाराज आणि ज्ञानेश्‍वर महाराजांच्या पालख्यांचा प्रस्थान सोहळा परंपरेप्रमाणे मोठ्या उत्साहात आणि भक्तीमय वातावरणात, मोजक्या वारकर्‍यांच्या उपस्थितीत पार पडला. आता आषाढी वारीसाठी या दोन्ही संतांच्या पालख्या पंढरपूरला नेल्या जाणार आहेत. त्यावेळी सोबत काही मोजकी मंडळी जाणार आहेत. खरं तर या प्रस्थान सोहळ्याच्या निमित्ताने देहू आणि आळंदीत हजारो, लाखो भक्तगण उपस्थित असतात. सर्वत्र विठुनामाचा गजर सुरू असतो.  दर्शनासाठी मोठी रांग लागलेली असते. प्रसादाची दुकानं सजलेली असतात. या पार्श्‍वभूमीवर यंदाच्या प्रस्थान सोहळ्याच्या दिवशी तशी शांतता होती. ती पाहून देहू तसंच आळंदीतले नागरिक तसंच बाहेरगावाहून आलेल्या काही मंडळींना निश्‍चित गलबलून आलं असेल. इंद्रायणीचा शांत असलेला काठ पाहून मनात कोलाहल निर्माण झाला असेल. परंतु कोरोनाचा वाढता प्रादूर्भाव लक्षात घेता वारीत सहभागी होणारे तसंच या ना त्या कारणांनी वारीशी संबंधित सार्‍यांच्या आरोग्याचा विचार करून वारकरी बांधवांनी यंदा पालखी सोहळा भव्य स्वरूपात असणार नाही, या निर्णयाला पाठिंबा दिला. वारीच्या काळात वारकर्‍यांच्या शिस्तीचं दर्शन वेळोवेळी घडतं. तशीच शिस्त आता घरूनच वारीचा आनंद घेत वारकरी दाखवून देत आहेत. त्याबद्दल वारकरी मंडळींचे आभार मानावे तेवढे कमी आहेत.

यापूर्वी प्लेगच्या साथीत तसंच अन्य काही कारणांनी वारीचं स्वरूप बदलण्यात आलं  होतं, असं मत काही अभ्यासकांनी व्यक्त केलं आहे. या पार्श्‍वभूमीवर कोरोनाच्या संकटात यंदाचा पालखीसोहळा रद्द करण्याचा निर्णय  उचित असला तरी या निमित्तानं काही बाबी आवर्जून लक्षात घेण्याजोग्या आहेत. आषाढी वारीसाठी राज्याच्या विविध भागातून संतांच्या पालख्या हजारो वारकर्‍यांसह पंढरपूरमध्ये येत असतात. मुख्यत्वे आषाढी वारीच्या निमित्तानं मोठी आर्थिक उलाढाल होत असते. यामध्ये मोठ्या व्यापार्‍यांबरोबर लहान व्यापारी, छोटे व्यावसायिक यांचा समावेश असतो. थोडक्यात, या काळात अनेकांच्या हाताला काम मिळतं. पंढरपूरमध्ये तर या काळातल्या विक्रीसाठी हळद, कुंकू, बुक्का, साखरफुटाणे, चुरमुरे यांची मोठ्या प्रमाणावर आवक होते. त्यासाठी व्यावसायिक, व्यापारी काही महिने आधीपासून तयारीत असतात. यावेळी हजारो, लाखो टन माल पंढरपूरमध्ये येत असतो. असे व्यापारी तसंच व्यावसायिकांना आता ‘जैसे थे’ परिस्थितीला सामोरं जावं लागणार आहे. या काळात पेटी, तबला, पखवाज, विणा, टाळ यांनाही चांगली मागणी असते. या वाद्यांच्या दुरूस्तीवरही अनेकांचा भर असतो. त्यामुळे हे व्यावसायिकही काही महिने आधीपासून नवी वाद्यं तयार करण्याच्या तयारीला लागलेले असतात. किंबहुना, वर्षभराची उलाढाल याच वारीत होत असल्याचा अनेक व्यावसायिकांचा अनुभव आहे. त्यामुळे आषाढी वारीकडे असंख्य छोट्या-मोठ्या व्यावसायिकांचं लक्ष लागलेलं असतं.

लाखोंच्या संख्येनं येणार्‍या वारकर्‍यांसाठी जागोजागी थाटण्यात आलेली हॉटेल्स, खानावळी, फळांची विक्री करणार्‍या हातगाड्या, चहा, नाश्त्याची व्यवस्था करणारे यांना चांगलं उत्पन्न प्राप्त होतं. या काळात फळांची तसंच फराळाच्या पदार्थांची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढते. त्यामुळे या उत्पादकांनाही दिलासा मिळतो. शिवाय पालखी सोहळा वाटेत ज्या ज्या गावी, वाड्या-वस्त्यांवर थांबते, तिथल्या किरकोळ विक्रेत्यांनाही व्यवसायाची चांगली संधी प्राप्त होते. अनेकजण तर फिरते हॉटेल घेऊन पालख्यांसोबतच राहत असतात. अलिकडे वारीच्या काळात पाण्याच्या पॅकबंद बाटल्यांची मोठ्या प्रमाणावर विक्री होत असल्याचं पहायला मिळतं. शिवाय या पालखी सोहळ्यासाठी वाहनांची मोठ्या प्रमाणावर आवश्यकता भासते. त्या दृष्टीने वाहन चालक-मालकांनाही दिलासा मिळतो. अगोदरच कोरोनामुळे पुकारलेल्या लॉकडाऊनमुळे अनेक व्यावसायिकांचा व्यवसाय बुडाला आहे. हे नुकसानही कोट्यवधींच्या घरातलं आहे. साहजिक ही मंडळी वारीच्या निमित्तानं तरी  काही कमाई करता येईल, अशी आशा बाळगून होती. ती आता फोल ठरली आहे. पालखी सोहळ्याच्या वाटचालीत जागोजागी गणेश मंडळं, सामाजिक संस्था, संघटना यांच्याकडून अन्नदानाची व्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. त्यासाठी लागणार्‍या साहित्याच्या खरेदीच्या माध्यमातून संबंधित व्यावसायिकांना काही प्रमाणात का होईना, कमाई करणं शक्य होतं. या सार्‍या बाबी लक्षात घेता यंदा वारी भव्य प्रमाणात साजरी न होण्याचा आर्थिक उलाढालीवर किती आणि कसा परिणाम होणार, याची कल्पना येऊ शकते.  

‘ठेविले अनंते, तैसेचि रहावे, चित्ती असू द्यावे समाधान’ या उक्तीनुसार वारकरी बांधव आहे त्या परिस्थितीत समाधान मानत आले आहेत. त्यामुळे आताच्या स्थितीतही ते समाधानी असतील. त्या सावळ्या विठुरायाला मनापासून प्रार्थना करत असतील की, हे विठुराया अखिल मानवजातीवरचं कोरोनाचं संकट लवकर दूर होऊ दे. सर्वत्र सुख-समाधान नांदू दे. आता आम्हाला पुढील वर्षीच्या भव्य-दिव्य आषाढी वारी सोहळ्याची आस लागली आहे. तोपर्यंत तुझं रूप डोळ्यात साठवत नामस्मरण असंच अखंड सुरू राहिल.

सावळे सुुंदर, रूप मनोहर ।

राहो निरंतर हृदयी माझे ॥’

 

अवश्य वाचा

रत्नागिरीत मुसळधार पाऊस