सूर्यापासून फेकल्या गेलेल्या वायूच्या धगधगत्या गोळ्यातून पृथ्वीची उत्पत्ती सुमारे 480 कोटी वर्षांपूर्वी झाली. सुमारे 385 कोटी वर्षांपूर्वी पहिले सजीव, म्हणजे अतिसूक्ष्मजीव अवतरले. नंतर तीन साडेतीनशे कोटी वर्षे पृथ्वीवर सूक्ष्मजीवांचे राज्य होते. आपल्या कल्पनेतही न बसणारे, पृथ्वीवरील तापमान व वातावरणाचे टोकाचे बदल व प्रतिकूलता त्यांनी पचवली. पृथ्वीवरील सजीव जैविक वस्तुमानाचा विचार केला तर त्यापैकी साधारण 80 टक्के भाग हा सूक्ष्मजीवांचा आहे. दिसणार्‍या सजीवांच्या 20 कोटी व सूक्ष्मजीवांच्या सुमारे 40 कोटी प्रजाती, शंभर वर्षांपूर्वी होत्या.

* ‘विषाणू’ हा माणसासाठी हानिकारक अतिसूक्ष्मजीव, अनुकूल स्थिती व पोषण उपलब्ध असल्यास, एका दिवसात 2,80,000 अब्ज जीव वाढवतो. आपण लोकसंख्या वाढली वाढली म्हणून ओरडा करतो. पण, पृथ्वीवर  माणसांची संख्या वाढून वाढून किती झाली, तर सुमारे 750 कोटी. आता समजून जा, सूक्ष्मजीवांच्या संख्येचा व क्षमतेचा विचार केला तर आपण त्यांच्या खिजगणतीतही नाही. भले आपण स्वतःला सर्वश्रेष्ठ व शक्तीवान मानत असू! 750 कोटींना ते कधीही पुसून टाकू शकतात.

* माणसाने सूक्ष्मातील शक्ती ओळखली व अण्वस्त्रे तयार केली. परंतु, निसर्गाच्या भात्यातही अशी अस्त्रे आहेत, याचे भान त्याला राहिले नाही.

* जगात रोज हजारो माणसांना एड्सची लागण होते. कधीना कधी अशी संहारक क्षमता बाळगणारा,  पण हवा, पाणी किंवा डासांमार्फत प्रसार होणारा विषाणू येणार हे नक्की होते. हवेतून प्रसार होणारा या क्षमतेचा विषाणू कोरोनाच्या रूपात आला आहे, ही सर्वात चिंताजनक गोष्ट आहे.

* सर्दी, पडशाचे जिवाणू वातावरण व तापमानातील छोट्या फरकाने नाश पावतात; परंतु  सर्वात प्रतिकूलतेत जगू शकणार्‍या जिवाणूंची कल्पनाही करणे कठीण आहे.

* तीव्र सल्फ्युरिक आम्लात जगणारे, तीव्र किरणोत्सारात, भूकवचात खोलवर आत्यंतिक उष्णतेत लोह, सल्फर, मॅगेनीज इ. खाऊन जगणारे, बर्फात किंवा उकळत्या पाण्यातही टिकणारे सूक्ष्मजीव आहेत. आतापर्यंत आढळलेला, पेनिसिल्व्हानिया विद्यापीठातील संशोधकांनी जागृतावस्थेत आणलेला सर्वात दीर्घजीवी सजीव हा 600 मीटर खोलीवर मेक्सिकोतील मिठाच्या खाणीत आढळलेला, 25 कोटी वर्षे सुप्तावस्थेत राहिलेला जिवाणू आहे. खरे जैविक जग हे माणसाच्या निरीक्षणापलीकडचे आहे. पृथ्वी हा जसा ‘जलग्रह’ आहे, तसाच तो ‘सूक्ष्मजीवग्रह’ आहे. खरे तर, पृथ्वीवर आपण जगत आहोत, कारण सूक्ष्मजीवांनी परवानगी दिली आहे.

* गेल्या शतकात, सन 1932  मधे अलेक्झांडर फ्लेमिंगने ‘पेनिसिलीन’ या प्रतिजैविक औषधाचा शोध लावला. सूक्ष्मजीव, जंतांमुळे मानवाला होणार्‍या व्याधींपासून मुक्तता मिळत गेली. देवीचा रोगी दाखवा आणि शंभर रुपये मिळवा, अशा जाहिराती 50 वर्षांपूर्वी लावल्या जात होत्या. अनेक रोगांना जगातून हद्दपार केल्याची द्वाही मिरवली गेली. मात्र, गेल्या चार दशकांत विषाणूंनी होणार्‍या भयंकर नव्या रोगांनी आक्रमण केले आणि ज्यांना आपण संपवले या भ्रमात होतो, ते रोगही पुनरागमन करत आहेत.

एड्स, एबोला, मारबर्ग, लासा, लेप्टोस्पायरोसिस, सार्स आणि आता ‘कोरोना’ अशी नव्या दमाची विषाणूंची फौज मानवजातीवर तुटून पडत आहे. अ‍ॅन्थ्रॅक्ससारखे विषाणू तर अमेरिकन लष्करानेच तयार केले, असा संशय आहे.

सन 1981 मध्ये एड्सचा पहिला रूग्ण मिळाला. हा विषाणू मानवी पेशीसारखा असल्याने तो नष्ट करण्याच्या प्रयत्नात मानवी पेशी नष्ट होतात, ही समस्या आहे. वैद्यकीय विज्ञानाचा रोगमुक्तीचा दावा का फोल ठरत आहे, याकडे दुर्लक्ष होत आहे. हे एक प्रकारे, रोगाचे मूळ कारण न शोधता लक्षणांवर उपाय करणे आहे. हे नवे विषाणू का निर्माण होत आहेत व वेगाने पसरत आहेत हे पाहू.

1. नैसर्गिक जनुकीय बदल : असा बदल उत्क्रांतीने हळूहळू किंवा अचानक होऊ शकतो.

2. दीर्घकाळ सुप्तावस्थेत राहिलेला विषाणू, परिस्थिती बदलल्याने प्रकट होणे किंवा क्रियाशील बनणे. सध्या तापमानवाढीमुळे लाखो वा कोट्यवधी वर्षे न वितळलेला बर्फ वितळत आहे. त्याखाली दडलेले मृत जीव अतिशीत स्थितीत तेव्हा होते, त्या स्वरुपात सापडतात. पण, कोट्यवधी वर्षे सुप्तावस्थेत जिवंत राहिलेले नैसर्गिक जिवाणू व विषाणूदेखील आता बर्फ वितळल्याने मुक्त होत आहेत.

3. प्रयोगशाळेत बदल घडवून बनवलेला विषाणू.

या विषाणूंच्या मानवामधील प्रवेशास काही कारणे दिली जातात. जसे की, प्राण्यांशी अनैसर्गिक संभोग, पाण्यात मिसळलेल्या प्राण्यांच्या मलमूत्राचा रक्तात प्रवेश, रक्त वा स्त्रावाचा संपर्क किंवा आहारात, संसर्ग झालेल्या प्राणी, पक्षी, साप, इ.चे मांस येणे इ. पण या गोष्टी तर इतिहासात पूर्वीही झाल्या असणार. यातील नवे परिमाण समजून घेणे आवश्यक आहे.

1970 च्या सुमारास आफ्रिका खंडाचे दोन तुकडे करणारा शेकडो फूट रुंदीचा प्रचंड दक्षिणोत्तर महामार्ग बांधण्यास सुरूवात झाली. जसजसा हा हायवे आफ्रिका खंडाच्या अंतर्भागात शिरू लागला, तसतशी आतापर्यंत लाखो, करोडो वर्षे, मानवापासून अस्पर्श राहिलेल्या जंगलांची तोड सुरू झाली. महामार्गाच्या विस्ताराबरोबर जंगल कापण्याची अत्याधुनिक सामुग्री वापरणारे, लाकडाच्या लोभाने आजूबाजूच्या जंगलांचा दूरवर नाश करत गेले. मध्य आफ्रिकेतील ‘किन्शासा’ प्रांतात, ‘एबोला’ नदीच्या  दुर्गम खोर्‍यात महामार्ग पोहचला. या प्रक्रियेत लाखो वर्षांपासूनच्या, जीवजातींच्या परस्परांवर अवलंबून असलेल्या अस्पर्श रचनेस आकस्मिक तीव्र धक्का बसला. अन्य जीवांमध्ये परोपजिवी स्वरूपात राहणार्‍या विषाणूंची आश्रयस्थाने अचानक नष्ट झाली. तोपर्यंत हे विषाणू माणसासाठी अपरिचित होते. निरुपद्रवी होते. परंतु, आता त्यांनी माणसात प्रवेश केला. एड्सचा प्रसार या हायवेवरून होऊ लागला. हा हायवे एड्स हायवे म्हणून ओळखला जातो.

* रिचर्ड प्रेस्टन या लेखकाचे ‘हॉट झोन’ हे पुस्तक वाचावे. सत्यकथन करणारे हे पुस्तक वाचताना आपण कादंबरी वाचत आहोत असे वाटते. मारबर्ग व संसर्ग झालेल्यांपैकी 90 टक्केंना ठार करणार्‍या एबोला विषाणूंच्या रूग्णांच्या शरीराची अवस्था, इंद्रिये विषाणूंनी थबथबणे, शरीराला छीद्रे पडणे, शरीर फुटणे, विषाणू पसरवणार्‍या रक्ताची व द्रवांची कारंजी उडणे, सर्व शहारे आणणारे आहे.

* डीएनए, आरएनए आणि प्रथिन अशी विषाणूंची घडण असते. या रचनेतील अतिसूक्ष्म बदलही नव्या स्वरूपात मानव व इतर प्राण्यांस भयंकर हानिकारक ठरू शकतो. विषाणूंमधील हा बदल मानवाने निर्माण केलेल्या आकस्मिक दबावामुळे घडत आहे. जहाल विषारी रसायने, वायू, व किरणोत्सारी द्रव्यांचा खाड्या, नद्या, सागर, भूमी व वातावरणात सतत शिरकाव होत आहे. कोट्यवधी वर्षे समृद्ध जैविक विविधता बाळगणार्‍या परिसंस्थांची गेल्या काही दशकांत अतिवेगाने मोडतोड झाली. हजारो चौरस कि.मी. क्षेत्रफळाची जंगले दरवर्षी सपाट करण्यात आली, जाळण्यात आली. नैसर्गिक रचना, हवामान यात मोठे बदल झाले. तापमान वाढत गेले. निसर्गास अपेक्षित नसलेल्या पद्धतीने मानवप्राणी जगू लागला.

औद्योगिकीकरण व अर्थव्यवस्थेची शिक्षणाने भलावण केली. ठोक राष्ट्रीय उत्पादनासारख्या (जीडीपी) संकल्पनांनी अधिकाधिक वस्तुंचे उत्पादन हेच आपले उद्दिष्ट मानले. त्यावर अर्थशास्त्र आधारले आहे. जीडीपीचा दर वाढता ठेवणे म्हणजे विकास अशी कल्पना रूढ झाली. मागणी-पुरवठा, विनिमयाचे दर, चलनफुगवटा, निर्देशांकातील चढ-उतार, अशा गोष्टींनी मनाचा ताबा घेतला. जीडीपीची वाढ ही खर्‍या अर्थाने निर्मिती वा सृजन नसून विनाश आहे. परंतु, अत्यंत छोट्या कालखंडातील केवळ विनिमयाच्या साधनाभोवती म्हणजे चलन-पैशांभोवती घोटाळणार्‍या विचारांवर आधारलेल्या अर्थशास्त्राने, कोट्यवधी वर्षांच्या निसर्गाच्या प्रक्रियांकडे दुर्लक्ष केले.

* अनावश्यक वस्तुनिर्मितीच्या समर्थनासाठी आधुनिक बदलत्या जीवनशैलीची सबब पुढे केली जाते. परंतु, जरी जीवनशैली बदलली तरी मानवी शरीर आणि निसर्गातील नाते ठरविणारे अनेक ज्ञात, अज्ञात नियम व तत्त्वे बदलत नाहीत.

* नवनव्या तंत्रज्ञानाबरोबर निसर्गाच्या शोषणाची चढाओढ सुरू झाली. लेप्टोस्पायरोसिससारख्या आजारांच्या विषाणूंचे आणि खाड्या, खाजणे, नद्या, सागरांतील प्रदूषण व जीवसृष्टीचा समूळ नाश यांचे नक्की नाते आहे.

* जहाल रसायनांना तोंड देण्यासाठी अतिसूक्ष्म जीवांना आपल्या शरीरात बदल करावा लागतो व त्यांचे बदललेले गुणधर्म इतर सजीवांना अपायकारक ठरतात.

* मुंबईच्या गाभ्यात असलेल्या, भारतातील सर्वात प्रदूषित अशा जलसाठ्याची, माहीमच्या खाडीची परिस्थिती पाहावी. म्हणजे विकासाचा  जीवसृष्टीच्या संदर्भातील अर्थ कळेल. शंभर वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रात भयंकर संहार करणारा प्लेग, त्यावेळच्या सर्वाधिक शहरीकरण झालेल्या हाँगकाँगवरून आलेल्या बोटीतील बाधित उंदरांमुळे पसरला होता. मानव व त्याआधीचा त्याचा पूर्वज वानर लाखो करोडो वर्षे जंगलात होते. हजारो वर्षे माणसे गावांत होती. छोटे समूह परस्परांपासून वेगळे होते. त्यामुळे जीवन शक्य झाले. विषाणू प्रसार व त्यामुळे एकाच वेळी होणार्‍या उच्चाटनाचा धोका नव्हता. आता शहरे व पृथ्वीव्यापी पर्यटनामुळे तो आहे.

अधिकाधिक वस्तुनिर्मिती, अधिकाधिक उपभोग, जीवनात इंद्रियसुखांना स्वैर प्रोत्साहन, अशी आनंदाची व्याख्या शारीर पातळीवर उतरते व खाणेपिणे, व्यसने, स्वैर संभोग, ही जीवनशैली बनते. यामुळे पॉप गायक एल्व्हीस प्रिस्लेसारख्या ग्लॅमरच्या क्षेत्रातील अनेकांचे बळी एडसने घेतले. अनिर्बंध उपभोगवादासाठी विकासाच्या नावे निसर्गाच्या नाशाकडे कानाडोळा केला जातो. उदारीकरण, जागतिकीकरण, आर्थिक सुधारणा, अशा गोंडस कल्पनांच्या मुखवट्याआड  वास्तव दडवले जाते.क्रमशः

(उर्वरित भाग सोमवारच्या अंकात)

 

अवश्य वाचा

भाजपचे यश ः शोध आणि बोध